Wat kan een trommel betekenen in een klaslokaal? Binnen het project Tambú in het mbo vormt het bouwen van een instrument het vertrekpunt voor lessen over geschiedenis, cultuur en burgerschap. Daarachter ligt een grotere vraag: welke kennis krijgt een plek in het onderwijs, en wie geeft die door?
Een tambú komt niet vanzelf tot klinken. Er zijn materialen nodig, gereedschap, handen die weten wat ze doen. Iemand moet uitleggen hoe je het instrument bouwt en hoe je er geluid uit haalt. Maar wie wil begrijpen wat tambú betekent, heeft meer nodig dan een bouwtekening.
Het woord verwijst naar de trommel én naar een culturele praktijk waarin ritme, zang, dans en samenzijn met elkaar verbonden zijn. Tambú heeft wortels in West-Afrikaanse tradities en ontwikkelde zich op Curaçao binnen de omstandigheden van slavernij en koloniale overheersing. Mensen gaven er uiting aan hun ervaringen, spiritualiteit en onderlinge verbondenheid.
Wie een tambú bouwt, raakt daarmee ook aan de geschiedenis van de mensen die het instrument maakten, bespeelden en doorgaven. Precies op dat raakvlak krijgt Tambú in het mbo vorm.
Het onderwijsproject wordt ontwikkeld voor studenten op Curaçao, Aruba en in Europees Nederland. Het verbindt het maken van een instrument met lessen over cultureel erfgoed en burgerschap. De ambitie is dat studenten via het bouwen, luisteren, spelen en uitwisselen onderzoeken hoe het verleden doorwerkt in hun eigen samenleving.
Van verboden praktijk naar lesmateriaal
Dat tambú onderwerp kan worden van een onderwijsprogramma, draagt een historische spanning in zich.
Koloniale machthebbers bestreden de praktijk. Ook na de afschaffing van de slavernij bleven verboden en beperkende voorwaarden bestaan. De muziek en dans werden als bedreigend of onzedelijk beschouwd. Tegelijk bood tambú ruimte om maatschappelijke gebeurtenissen te bespreken en kritiek te uiten op politieke en sociale verhoudingen.
Dat roept vragen op die ook in een klaslokaal betekenis hebben. Wie mag bepalen welke culturele uitingen aanvaardbaar zijn? Wat gebeurt er wanneer de taal, muziek of gewoonten van een groep minderwaardig worden gevonden? En wat is ervoor nodig om zulke opvattingen te veranderen?
Met die vragen wordt het slavernijverleden concreet. Het gaat over mensen die zeggenschap hadden over het leven van anderen, tot in hun manieren van samenkomen, zingen en bewegen. Het gaat ook over de mensen die hun culturele praktijken bleven doorgeven.
Een onderwijsprogramma kan die geschiedenis helpen ontsluiten. Daarbij ontstaat meteen een verantwoordelijkheid: hoeveel van die geschiedenis blijft hoorbaar wanneer tambú onderdeel wordt van een les?
Leren met je handen
Binnen het project krijgt het bouwen van de tambú een belangrijke plaats. Dat vraagt aandacht, samenwerking en zorg voor materiaal. Studenten werken toe naar iets dat ze zelf kunnen vasthouden en bespelen.
Tijdens dat maken kunnen andere vragen ontstaan. Waarom wordt een instrument op een bepaalde manier gebouwd? Van wie heeft de maker het vak geleerd? Wat verandert er wanneer materialen of technieken veranderen?
Zo wordt zichtbaar dat kennis ook in handelingen zit: in voordoen, luisteren, opnieuw proberen en voelen wanneer iets goed is. De maker brengt een deskundigheid mee die zich maar gedeeltelijk op papier laat vastleggen.
De beoogde lessen verbinden dit praktische werk met geschiedenis, ritme, zang, dans en creatieve expressie. Burgerschapsthema’s als vrijheid en gelijkheid, individu en groep, macht en besluitvorming bieden aanknopingspunten voor gesprekken. Bijvoorbeeld over de ruimte om je uit te spreken, over wat een groep bij elkaar houdt en over de vraag wie wordt gehoord.
Wat zulke lessen daadwerkelijk bij studenten oproepen, moet de uitvoering laten zien. Een gebouwd instrument is een zichtbaar resultaat. Of studenten daardoor anders naar hun geschiedenis of naar elkaar gaan kijken, vraagt om luisteren en doorvragen.
Herkenning is geen vanzelfsprekendheid
De samenwerking tussen Curaçao, Aruba en Europees Nederland maakt het project bijzonder. Ze vraagt ook om aandacht voor verschillen.
Niet iedere student uit het Caribisch gebied is met tambú opgegroeid. En wie de klank wel herkent, hoeft er niet dezelfde herinneringen of gevoelens bij te hebben als een klasgenoot. Bekendheid, afstand, nieuwsgierigheid en ongemak kunnen naast elkaar bestaan.
Daarom is een gezamenlijke basis voorzien, met ruimte voor lokale invulling. De betrokken culturele kenners en docenten moeten kunnen bepalen welke context hun studenten nodig hebben en welke vragen op hun locatie leven.
Ook in Nederland kunnen de verhoudingen in een klas verschuiven. Een student kan iets herkennen uit de familiekring waarover de docent weinig weet. Een ander hoort voor het eerst van tambú. Dat biedt een kans om te onderzoeken hoe kennis wordt verdeeld, zonder een student verantwoordelijk te maken voor het uitleggen van een hele cultuur.
Wie mag het verhaal vertellen?
Voor het onderwijs ligt hier een wezenlijke keuze. Culturele experts kunnen een workshop verzorgen, maar hun betrokkenheid kan verder gaan: meebepalen wat studenten leren, welke geschiedenis wordt verteld en wat zorgvuldig moet worden uitgelegd.
Die zeggenschap is van belang. Zodra een culturele praktijk een onderwijsprogramma wordt, worden er keuzes gemaakt. Er komen leerdoelen, opdrachten en een planning. Sommige onderdelen krijgen veel aandacht, andere vallen buiten het programma.
Hoe voorkom je bijvoorbeeld dat vooral het feestelijke karakter zichtbaar wordt en de geschiedenis naar de achtergrond verdwijnt? En hoe zorg je dat studenten naast onderdrukking ook vakmanschap, plezier, creativiteit en de kracht van samen muziek maken leren kennen?
Het zijn vragen waarop het project tijdens de ontwikkeling en uitvoering antwoorden moet zoeken, samen met de mensen die tambú beoefenen en doorgeven.
Tambú in het mbo begint bij een instrument dat studenten zelf leren maken. De betekenis ervan zal mede ontstaan in wat daarna gebeurt: de vragen die ze stellen, de verhalen die worden gedeeld en de ruimte die er is om van mening te verschillen.
Misschien klinkt er aan het einde van een les een eerste gezamenlijk ritme. De vraag is dan ook wie de studenten daarin hebben leren horen.
