Koño. Ik had niet verwacht dat woord tijdens een oratie te horen. Toch gaf antropoloog Francio Guadaloupe het een plek in zijn verhaal, op een manier die mij liet glimlachen én aan het denken zette.
Hij beschreef een ontmoeting op Aruba met mensen die hem kritisch bevroegen over zijn rol als onderzoeker. In die uitwisseling gebruikte een van hen lachend het woord koño. De kritische opmerkingen gingen samen met humor.
Ik zat te luisteren en dacht: wow, dat durft hij.
Ik ben op Curaçao opgegroeid. Het woord is mij vertrouwd, maar ik zou het niet zomaar hardop zeggen in het bijzijn van mijn ouders of andere volwassenen voor wie ik respect heb. Die terughoudendheid zit diep. Daarom maakte het indruk om het hier te horen, op dit podium, voor dit publiek.
Ook de manier waarop vond ik mooi gekozen. Guadaloupe haalde aan hoe hij werd aangesproken. Zo klonk het als onderdeel van hun ontmoeting, met de humor en de scherpte die erbij hoorden. Voor mij bleef het beleefd, terwijl ik de kracht van die uitwisseling voelde.
Voor wie het woord niet kent: koño is een krachtterm waarvan de lading sterk afhangt van de toon, de situatie en de verhouding tussen mensen. Wie alleen het losse woord hoort, mist gemakkelijk wat er tussen de sprekers gebeurt.
In de straatcultuur hoor ik het woord inmiddels ook bij jongeren zonder Caribische achtergrond. Soms vraag ik me af of zij beseffen welke lading het voor mij heeft, vanuit de omgeving waarin ik ben opgegroeid.
Tijdens deze oratie kreeg het woord ruimte met die vertrouwdheid, die humor en die onderlinge verhouding erbij. Dat verbaasde me, maar gaf me ook een gevoel van herkenning en aanwezigheid.
Hé, dacht ik, hier zijn we dus.
Maar er bleef meer hangen dan dat ene woord.
Het Koninkrijk aan de keukentafel
Op 12 maart woonde ik de oratie van Guadaloupe bij. Tijdens zo’n rede presenteert een hoogleraar zijn vakgebied en onderzoeksplannen. Guadaloupe richt zich op de manier waarop mensen het Koninkrijk in hun dagelijks leven vormgeven.
Ik ben op Curaçao opgegroeid en woon sinds mijn achttiende in Nederland. Mijn ouders wonen nog op het eiland. Die verbondenheid waarover Guadaloupe sprak, loopt ook door mijn leven. Een bericht van mijn ouders kan me in gedachten meteen naar Curaçao brengen, terwijl mijn dag hier gewoon doorgaat. Je bent betrokken bij wat daar gebeurt, maar je kunt er niet altijd bij zijn. En wanneer je wel gaat, laat je hier ook weer mensen achter.
In zijn oratie vertelde Guadaloupe over grootouders die naar Nederland reizen om voor hun kleinkinderen te zorgen. Over ouders die met hun kinderen meeverhuizen wanneer die hier gaan studeren. Over mensen die terugkeren naar een eiland en later opnieuw vertrekken.
Ik hoorde daarin bewegingen die mij vertrouwd zijn. Tegelijk nodigde zijn verhaal me uit om er langer bij stil te staan. Al die persoonlijke keuzes vertellen samen iets over hoe het Koninkrijk wordt geleefd.
Wie zorgt voor wie? Waar bouw je een bestaan op? En wat betekent afstand wanneer verantwoordelijkheid en verbondenheid zich over verschillende plekken uitstrekken?
Je neemt meer mee dan een koffer
Toen ik naar Nederland kwam, hield mijn leven op Curaçao niet op. Mijn taal, herinneringen en opvoeding gingen mee. Ook mijn betrokkenheid bij het eiland verhuisde mee.
Dat betekent niet dat alles hetzelfde blijft. Je bouwt hier een leven op en je verhouding tot de plek waar je vandaan komt verandert. Ondertussen verandert die plek zelf ook. Wat je herkent, wat je mist en wat je vanzelfsprekend vindt, kan verschuiven.
Guadaloupe beschrijft hoe mensen, taal en gewoonten zich door het Koninkrijk bewegen. Daarin herken ik iets wat zich moeilijk laat vangen in de vraag waar iemand vandaan komt. Het antwoord vertelt nog niet waar iemand zich thuis voelt, voor wie diegene zorgt of bij welke samenleving die zich betrokken weet.
Zijn verhalen over Aruba riepen bij mij herkenning op vanuit Curaçao. Daarbij blijven het verschillende eilanden, met hun eigen geschiedenis en verhoudingen. Juist die combinatie vraagt aandacht: wat delen we, en waar begint de ervaring van een ander?
Wie mag zich thuis noemen?
Guadaloupe stelt ook vragen die minder gemakkelijk voelen. Wie wordt op een eiland als een echte Arubaan of Curaçaoënaar beschouwd? Hoe lang moet een familie er wonen voordat haar aanwezigheid vanzelfsprekend wordt? En wie bepaalt dat eigenlijk?
Hij bespreekt hoe migratie de eilanden heeft gevormd, onder meer rond de olie-industrie. Mensen kwamen uit verschillende delen van de wereld. Hun kinderen en kleinkinderen maken deel uit van de samenlevingen van vandaag. Toch kunnen verhalen over wie er eerder was blijven bepalen wie er meer of minder bij zou horen.
Dat raakt aan onze eigen blik. Welke woorden gebruiken we voor anderen? Wiens aanwezigheid stellen we ter discussie? En herkennen we uitsluiting even gemakkelijk wanneer we haar zelf in stand houden?
Voor mij zit daar een belangrijke scherpte in zijn verhaal. Herkenning hoeft niet alleen bevestiging te geven. Ze kan je ook dwingen naar je eigen vanzelfsprekendheden te kijken.
Het eiland dat de bezoeker verwacht
Guadaloupe vertelt over een Nederlandse vrouw die zich aangetrokken voelt tot de eilanden. Ze houdt van de muziek, het dansen en de ontmoetingen, en vindt het prettig dat ze er Nederlands kan spreken.
In haar verhaal lopen genegenheid en stereotypen door elkaar. Hij onderzoekt die uitspraken en blijft tegelijk aandacht houden voor de persoon die ze doet: iemand met een eigen geschiedenis en een verlangen naar liefde en erkenning.
Dat vraagt zorgvuldig luisteren, ook naar verwachtingen die kunnen schuren. De plek waar een bezoeker tot rust komt, is voor anderen de plek waar het dagelijks leven doorgaat. Waar mensen werken, kinderen opvoeden, rekeningen betalen en plannen maken.
Guadaloupe richt zijn aandacht ook op de mensen die hotelkamers schoonmaken en bezoekers bedienen. Hun werk maakt het verblijf van anderen mogelijk. Hun eigen omstandigheden krijgen veel minder aandacht.
De mogelijkheden om je te verplaatsen zijn bovendien ongelijk verdeeld. Een vlucht kan een vakantie betekenen, maar ook een langverwacht familiebezoek waarvoor zorgvuldig is gespaard.
Hij benoemt daarnaast de ecologische gevolgen van vliegen en betrekt zichzelf daarbij als reizende onderzoeker. De verbinding die zoveel betekent, brengt ook moeilijke vragen met zich mee.
Wie vertelt het verhaal?
Daarmee komen we terug bij de ontmoeting op Aruba. De deskundigen over wie hij vertelde, bevroegen zijn positie als onderzoeker. Hun kritiek ging over mensen die naar een eiland komen, kennis verzamelen en vervolgens elders als expert worden erkend.
Wat gebeurt er ondertussen met de mensen die hun kennis beschikbaar hebben gesteld? Wie bepaalt de vragen? Wie krijgt de middelen? En wie krijgt het gezag om uit te leggen hoe een samenleving in elkaar zit?
Die vragen raken mij ook als verhalenmaker. Wanneer ik iemand interview, maak ik keuzes. Welke passage blijft staan? Welke context voeg ik toe? Wie krijgt de luisteraar uiteindelijk te horen?
De verantwoordelijkheid daarvoor verdwijnt niet doordat ik zelf op Curaçao ben opgegroeid. Ook verbondenheid vraagt om zorgvuldig luisteren. Mijn achtergrond geeft me toegang tot bepaalde ervaringen, maar maakt mij niet tot de stem van iedereen.
Guadaloupe blijft ook lokale deskundigen bevragen. Welke mensen vertegenwoordigen zij, en welke ervaringen blijven buiten hun verhaal? Ook binnen een eilandelijke samenleving is ruimte nodig voor stemmen die minder vanzelfsprekend worden gehoord.
Wat er tussen mensen gebeurt
Dat is wat ik uit deze oratie meeneem: de uitnodiging om aandachtiger te kijken naar een werkelijkheid waarvan ik zelf deel uitmaak. Naar hoe we voor elkaar zorgen over afstand. Naar de verhalen waarmee we bepalen wie erbij hoort. Naar wie mag spreken en wie nog moet wachten tot iemand luistert.
En naar de humor waarmee we elkaar soms iets scherps kunnen zeggen.
In die ontmoeting op Aruba gingen de kritische opmerkingen samen met lachen. Guadaloupe bracht de inhoud van het gesprek én iets van de verhouding tussen de mannen de zaal binnen. Juist daardoor kwam het bij mij aan.
Ik hoorde een woord dat ik zelf op dat podium niet zomaar zou durven uitspreken. Ik glimlachte, voelde mijn eigen terughoudendheid en dacht: hé, hier zijn we dus.
Daar begon het die middag voor mij. Bij één vertrouwd woord dat me opnieuw liet luisteren.
